راهبردهای اخلاقی و روان شناختی لازم در ارتباطات فرهنگی و تربیتی ‏

یک) تکنیک های کلامی و غیر کلامی

بهره گیری ازارتباط کلامی[۱] و غیر کلامی[۲]،از ابزارهای مهم در روابط اجتماعی است.ارتباط کلامی نیکو[۳] (نساء:۹) ،بهره گبری ازگفتار زیبا و دلنشین[۴] (نساء:۸۷)،پرهیز از زخم زبان[۵] (انعام:۳۴)، توصیه به گفت‌وگوی محترمانه [۶](حرانی،۱۴۰۴: ۳۲۳)، مؤدبانه[۷])تمیمی آمدی،۱۴۱۰،ص۴۵۷)،گفتگوی شیرین و گوارا[۸]( حر عاملی،۱۴۰۹،ج۱۲،ص۱۸۶)، گفت‌وگو با آهنگ صدای ملایم[۹](لقمان: ۱۹)و دلنواز و توصیه به پرهیز از کلمات رکیک و زشت[۱۰](مؤمنون: ۳).، همگی از نمودهای روابط کلامی بوده و در راستای ایجاد محبت،تربیت و نشاط در جامعه و میان هم نوعان،است.ارتباط کلامی زیبا  باعث تحکیم روابط اجتماعی و باعث تقویت دوستی می گردد.همچنین کنش کلامی پسندیده،مانع از کینه و حسد شده و دلها را به هم پیوند می زند. در آموزه های دینی و تربیتی علاوه بر اینکه توصیه به روابط کلامی زیبا و محبت آمیز شده به روابط غیر کلامی نیز تاکید شده است.تواضع و فروتنی[۱۱](اسراء:۲۵) ،گشاده رویی[۱۲] (آل عمران:۱۶۰) و رفتار مودبانه[۱۳](توبه: ۶۱). از مصادیق روابط غیر کلامی است که مورد تاکید قرآن است.این نوع ارتباطات ،عاملی در تقویت روابط دوستانه و نزدیکی دلها و جذابیت روابط اجتماعی می گردد.ثمره تواضع، گشاده رویی و گفتار و رفتار مودبانه،دلدادگی، محبت[۱۴](کلینی،۱۴۰۷: ۲/ ۶۴۳) و افزایش دوستان [۱۵]( لیثى واسطى،۱۳۷۶:۹۹ و دیلمی،۱۴۰۸: ۲۷۳)است[۱۶]. چهرة گشاده و روی باز، باعث جذب دل‌ها و فزونی محبت می‌شود[۱۷]((کلینی،۱۴۰۷ق: ۲/ ۱۰۷وتمیمی آمدی، ۱۴۱۰: ۱۱۵و۳۲۷)،شادی و نشاط می‌آورد و کینه را از دل‌ها می‌زداید. روان‌شناسان،توصیه می کنند که افراد در تعاملات خود، بر خودشیفتگی غلبه کنند؛ زیرا خودشیفتگی از طرفی مانع رشد و بالندگی انسان می‌شود و از طرف دیگر چون آدم خودشیفته،کانون توجهش فقط به خودش است،‌ دربارة دیگران و خواسته‌های دیگران، اندیشه نمی‌کند و بهایی به دیگران قایل نیست و لذا نمی‌تواند تعامل خوبی داشته باشد(شولتس[۱۸]،۱۳۶۲).

دو) سعه صدر و انتقاد پذیری

فردی که  زمینه‌های ارتباطی گسترده‌تری دارد، نیاز بیشتر به وسعت نظر، هم فکری و دانستن نظر دیگران دارد.شنیدن و توجه کردن به انتقاد، ضرورت دارد؛ ممکن است انتقاد دیگران را نپذیریم یا از نظر عاطفی رنجیده خاطر شویم، اما به هر حال، اطلاع از نظرات دیگران و پذیرفتن نظرات صحیح، یک سرمایة با ارزش است که نباید خود را از آن محروم کرد.

مربی دینی باید به مسائل فرهنگی ، اجتماعی، سیاسی که در جامعه جریان دارد توجه داشته باشد. به طور طبیعی افرادی که با دیدگاه او مخالف‌اند، فضا را آشفته خواهند کرد و لذا مربی نباید از انتقاد دیگران هراس داشته باشد بلکه بایستی از آن استقبال کند. ممکن است عده‌ای فضای روانی‌ای بر جامعه حاکم کنند که مربی را هم تحت تأثیر قرار دهد و کنترل اوضاع را از دست او خارج کند. روان‌شناسان برای این‌گونه موقعیت‌ها نیر تجربه‌هایی آموخته و توصیه‌هایی ارائه کرده‌اند، از جمله:

در صورت لزوم اوضاع را آرام کنید، خونسرد باشید و از تعارض ایجاد شده در احساسات خود با خبر شوید.

به نظر دیگران توجه کنید و به آنها بفهمانید که آنها را درک می‌کنید.

هر فردی ممکن است اشتباه کند، اگر شما اشتباه کرده‌اید عذر خواهی کنید.

اگر سوء تفاهمی‌وجود دارد آن را برطرف کنید.

از موقعیت برنده یا بازنده بودن اجتناب کنید و سعی کنید با یکدیگر راهی را پیدا کنید که برای هر دو رضایت بخش‌تر باشد(پت،۱۳۷۶:۱۱۵).در آموزه های دینی نیز یکی از ویژگی های مربیان و مصلحان را شرح صدر و آستانه تحمل بالا،معرفی نموده است[۱۹](طه:۲۵؛الشرح:۱ و الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا علیه السلام ،۱۴۰۶: ۴۰۵).

سه) توجه به خوشبویی و نظافت

یک گوینده موفق باید آراستگی ظاهر را کاملاً حفظ کند زیرا انسانها به آراستگی ظاهری اهمیت زیادی می دهند و همه افراد ذاتاً  زیبایی را دوست دارند.مردم وقتی ظاهر آراسته را می‌بینند خود به خود جذب می‌شوند. به شهادت تاریخ یکی از عوامل مهم موفقیت رسول اکرم (ص) در گسترش دین اسلام تمیزی، خوشبویی و آراستگی ظاهر ایشان بوده است.

آن بزرگوار هرگاه می‌خواست از خانه خارج شود به عنوان آینه در آب نگاه می‌کرد. رسول خدا(ص)به نظافت لباس، بدن و دندان‌ها توجه زیادی داشتند و خوشبویی حضرت زبانزد همة مردم بود. امام صادق (ع) می‌فرماید:حضرت پیامبر هزینه‌ای که برای عطر می‌کرد بیشتر بود از هزینه‌ای که برای غذا و طعام می‌کرد[۲۰](مجلسی،۱۴۰۳: ۱۶/ ۲۴۸). ویژگى‏هاى ظاهرىِ قابل مشاهده بر اساس نوع عواطفى که بر مى‏انگیزد و با توجه به تصورات قالبى، مى‏تواند در ما تأثیر مثبت یا منفى به‏وجود آورد.بررسى فینگلد(۱۹۹۰) نشان مى‏دهد که همه افراد به زیبایی میل دارند و مردان بیش‏تر از زنان تحت تأثیر زیبایى قرار مى‏گیرند(به نقل از آذربایجانی و همکاران،۱۳۸۲). افراد زیبا عاطفه مثبت را بر مى‏انگیزند  و مى‏دانیم که عاطفه عامل بسیار مهمى در جاذبه است. یافته‏هاى پژوهشى نشان مى‏دهد که افراد تمایل دارند مردان و زنان زیبا را بیش از کسانى‏که زیبا نیستند، موقّر، جالب، اجتماعى، مستقل، متنفذ، مهیج، دوست‏داشتنى، سازش یافته، داراى مهارت اجتماعى و موفق بدانند (دیون[۲۱]، ۱۹۸۷به نقل از آذربایجانی و همکاران،۱۳۸۲). به‏طور کلى، چنان‏که روان‏شناسان اجتماعى بیش از دو دهه قبل کشف کرده‏اند، مردم تصور مى‏کنند که «آنچه زیباست، خوب است» (دیون و دیگران،۱۹۷۲به نقل از آذربایجانی و دیگران،۱۳۸۲).

چهار) توجه به جایگاه عواطف

ابعاد روان شناختی انسان را می توان به بُعد شناختی،رفتاری و عاطفی تقسیم کرد.بُعد عاطفی و هیجانی به نوبه خود، هم متاثر از بعد شناختی و رفتاری است و هم در آنها تاثیر دارد.به عبارت دیگر،بین این سه حوزه تعامل و ارتباط جدی وجود دارند و مجموع اینها حالات روان شناختی انسان را تشکیل می دهند.چه بسا ممکن است این بخش(عاطفی) از هستی انسان،ملاکهای حسابگرانه عقلی به ویژه عقل ابزاری را به کار نگیرد و به تقاضای عاطفه پاسخ گوید و حتی ممکن است رفتاری انجام دهد که با محاسبات عقلی زیان آور انگاشته شود. چه بسا ممکن است بتوان ادعا کرد که در مواردی انسانیت انسان در گرو همین گزینش عاطفی و گرایش عاطفی قرار دارد.پیامبر گرامی اسلام می فرمایند:دلهای خود را به نرمی و مهربانی(عاطفه داری)عادت دهید [۲۲](مجلسی،۱۴۰۳: ۷۰/۸۱). به کارگیری احساسات مناسب در ارتباط میان فردی نقش اساسی دارد. باید نسبت به احساسات ارسال شده هشیار باشیم، آن را بشناسیم و پاسخ مناسب بدهیم. باید خشم دیگران، اندوه شدید، گریة اشکبار، شادی‌های کنترل نشده، ناامیدی و امیدواری دیگران را به رسمیت بشناسیم و به تناسب این عواطف و هیجانات با آنان رابطه برقرار کنیم (پت،۱۳۷۶: ۷۴).همواره رابطة عاطفی، زمینه ساز رابطة رفتاری و سپس فکری و شناختی می‌شود.اگر مخاطب احساس ارتباط عاطفی با گوینده را نداشته باشد، توجهی به او نمی‌کند، سخن او را نمی‌شنود، نوشته‌اش را نمی‌خواند، نقاشی‌اش را تماشا نمی‌کند و …

اگر خروارها شناخت روی هم متراکم شود اما عواطف به صورت صحیح شکل نگیرد، هیچ ارزشی ندارد. اگر شناخت به صورت صحیح شکل گرفت، دیگر برای عواطف به صورت مناسب با آن، حد و مرزی که وجود ندارد. خوبی را باید دوست داشت، تا کجا؟ تا هر جایی که خوبی صدق می‌کند از بدی باید متنفر بود، تا کجا؟ تا جایی که بدی صدق می‌کند. هر قدر این عواطف قوی‌تر باشد، انسان رشد یافته‌تر است.آقای رابرت کوپر، بر خلاف بسیاری از روان‌شناسان که هوش شناختی[۲۳] را باعث پیشرفت و تکامل و ارتقاء دانسته‌اند، این دیدگاه را باطل شمرده و ثابت کرده است که این قلب انسان است که او را متحول می‌کند و باعث ارتقاء و پیشرفت می‌شود. (پناهی،۱۳۹۱).

پنج) استفاده از روش سادگی

هر چه اعلان پیام صریح‌تر ساده تر و هدف آن مشخص‌تر باشد، درک آن ساده تر و توسط جمع بیشتری از مخاطبان رمز گشایی خواهد شد. استفاده از عناصر تصویری پیچیده و غیر مرتبط و دنبال نمودن اهداف گوناگون، تفکیک هدف اصلی را با مشکل مواجه نموده و پیام گیر را سردر گم می‌کند. چنین راهبردی برای برقراری ارتباط با مخاطبان برخوردار از سطح دانش پایین و یا کودکان نیز مناسب به نظر می‌رسد.اگر کل پیام یا قسمتی از آن برای مخاطب نا مفهوم باشد،مکانیزم روانی مخاطب به کل پیام بی رغبتی و بیزاری نشان می دهد(سیف،۱۳۶۸و جان گلاور،۱۳۷۵).

شش) تکنیک بیان استعاره و اشاره غیر مستقیم

استفادة غیر مستقیم از نشانه‌ها و نمادها از دیگر راهبردهای ارتباط است. در این رویکرد مستقیم به موضوع مورد تبلیغ اشاره نمی‌شود و این راز پذیرش آن توسط مخاطبان است؛ چرا که انسان به دلیل مکانیزم دفاعی روانی، از پذیرش پیام‌های دستوری مستقیم خود داری نموده و در برابر چنین جریانی مقاومت می‌کند؛ لذا در این راهبرد سعی بر این است که پیام تا حد ممکن به صورت غیر مستقیم و با استفاده از فنون روانشناختی، غنی از استعاره و به دور از رویکرد دستوری و یا نصیحت گونه ساخته و پرداخته شده و به مخاطبان عرضه شود. دراین صورت است که شاهد حداکثر تأثیر گذاری بر مخاطبان خواهیم بود. وقتی دعوت به نیکی و ادب به طور غیر مستقیم انجام شود، مؤثرتر و مفیدتر است؛ یعنی بدون آنکه او بفهمد که شما دارید با او حرف می‌زنید، از کسی که فلان کار را کرده است تعریف می‌کنید؛ کار او را توجیه و تشریح می‌کنید؛ می‌گویید فلان کس در فلان مورد چنین عمل کرده، اینطور رفتار کرده و … تا او بداند و بفهمد. این بهتر در او اثر می‌گذارد؛ کما اینکه عمل هم به طور غیر مستقیم مؤثرتر است (مطهری، ۱۳۸۷: ۱۳۲). 

خلاصه اینکه همه مربیان،والدین و علی الخصوص مسئولان فرهنگی و مدیریتی و حاکمیتی بایستی به این توصیه و راهبردها ملتزم باشند.مسئولان محترم با التزام به این توصیه ها می توانند الگوی قابل مشاهده برای مردم بوده و عامل آرامش و صفای درونی برای افراد باشند.مسئولین بایستی در موضع گیری ها و مصاحبه های خویش به روابط کلامی و ادبیات گفتاری خویش بیشتر توجه کنند و از ادبیات گزنده،ناامید کنند،تحکم آمیز،برتری طلبانه و خشن ،پرهیز کنند.بایستی با ادبیاتی لطیف و جذاب و دوستانه به یکدیگر تذکر بدهند و با رعایت هنجارهای اخلاقی و دینی باعث افزایش محبت و دوستی در جامعه گردند.

پی نوشت:

[۱] .verbal communication

[۲]. nonverbal communication

[۳] . وَقُولُواْ لَهُمْ قَوْلاً مَّعْرُوفًا.

[۴] . وَإِذَا حُیِّیْتُم بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّواْ بِأَحْسَنَ مِنْهَا.

[۵] . قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ الَّذِی یَقُولُونَ.

[۶] . ثَلَاثَةٌ یُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى إِصَابَةِ الرَّأْیِ حُسْنُ اللِّقَاءِ وَ حُسْنُ‏ الِاسْتِمَاعِ‏ وَ حُسْنُ الْجَوَاب.

[۷] . عَوِّدْ لِسَانَکَ حُسْنَ‏ الْکَلَامِ‏ تَأْمَنِ الْمَلَامَ.

[۸] . امام سجاد علیه السلام فرمودند:: الْقَوْلُ الْحَسَنُ یُثْرِی‏ الْمَالَ‏ وَ یُنْمِی الرِّزْقَ وَ یُنْسِئُ فِی الْأَجَلِ وَ یُحَبِّبُ إِلَى الْأَهْلِ وَ یُدْخِلُ الْجَنَّةَ. «گفتار نیک و شیرین گفتاری،مال را زیاد می کند،روزی را رشد می دهد،مرگ را به تاخیر می اندازد، فرد را نزد خانواده محبوب می نماید و داخل بهشت می شود.» (صدوق، ۱۳۶۲ق، ج ۱، ص ۳۱۷و حر عاملی،۱۴۰۹،ج۱۲،ص۱۸۶).

[۹]. وَاغْضُضْ مِن صَوْتِکَ إِنَّ أَنکَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ؛ صدایت را بلند نکن و آرام گفت‌وگو کن، به‌درستی که ناهنجارترین صدا، صدای الاغ است.

[۱۰]. وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ؛ کسانی که از حرف‌های باطل و زشت پرهیز می‌کنند.

[۱۱] . وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ

[۱۲] . فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ .

[۱۳] . قُلْ أُذُنُ خَیْر لَّکُمْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَیُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ .

[۱۴] . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ) ص)‏ ثَلَاثٌ یُصْفِینَ وُدَّ الْمَرْءِ لِأَخِیهِ الْمُسْلِمِ یَلْقَاهُ‏ بِالْبِشْرِ إِذَا لَقِیَهُ…. قال علی(ع): ثَمَرَةُ التَّوَاضُعِ‏ الْمَحَبَّةُ.

[۱۵] . قال علی (ع):إِیَّاکَ وَ مَا یُسْتَهْجَنُ مِنَ الْکَلَامِ فَإِنَّهُ یَحْبِسُ عَلَیْکَ اللِّئَامَ وَ یَنْفِرُ عَنْکَ‏ الْکِرَام‏؛از گفتار زشت برحذر باش که فرومایگان را به دور تو گِرد آورد اما بزرگواران را از تو می پراکند.رسول خدا (ص) نیز فرمودند: َ إِیَّاکَ أَنْ …  تَتَکَلَّمَ‏ فِی‏ غَیْرِ أَدَب‏.

[۱۶] . البته در رابطه با نامحرم و جنس مخالف،بایستی موازین اخلاقی را جدی گرفت مخصوصا در روابط عاطفی.

[۱۷] . قال رسول‌الله: أربعٌ مَن کنّ فیه وکان مِن قرْنه الی قدمه ذنوباً بدل الله حسناتٍ الصدق والحیاء وحُسن الخلق والشکر؛ هر کس دارای چهار ویژگی یعنی راستگویی، حیا، خوش‌خلقی و سپاسگزار باشد، خدا گناهانش را تبدیل به نیکی می‌کند، اگرچه از سر تا پا گناه باشد. قال علی)ع): ألمودّةُ تُعاطفُ القلوبَ فی إئتلاف الارواح؛ محبت و خوشرویی باعث پیوند دل‌ها شده و انسان‌ها را به همدیگر متمایل و علاقه‌مند می‌کند. قال علی(ع): ثَمَرَةُ التَّوَاضُعِ‏ الْمَحَبَّةُ؛ نتیجة تواضع، محبت و دوستی است.همچنین حضرت فرمودند: ٍ ثَلَاثَةٌ یوجِبنَ الْمَحَبَّةَ الدِّینُ‏ وَ التَّوَاضُع‏ والسخاء(همان)؛سه چیز باعث محبت و دوستی است؛دینداری،تواضع و بخشندگی و سخا.

[۱۸] . Shvlts.

[۱۹] . رَبِّ اشْرَحْ‏ لِی‏ صَدْرِی‏ وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی‏؛ أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ‏ صَدْرَک‏؛ اللَّهُمَّ لَا تُسَلِّطْ عَلَیَّ مَنْ لَا یَرْحَمُنِی اللَّهُمَّ أَصْلِحْنِی‏  وَ أَصْلِحْ شَأْنِی وَ أَصْلِحْ فَسَادَ قَلْبِی اللَّهُمَ‏ اشْرَحْ لِی صَدْرِی‏ وَ نَوِّرْ قَلْبِی‏ وَ یَسِّرْ لِی‏ أَمْرِی‏.

[۲۰] . کان رسول الله ینفق علی الطیب اکثر مما ینفق علی الطعام.

[۲۱] . Dion, K.L.

[۲۲] . عَوِّدُوا قُلُوبَکُمُ‏ الرِّقَّة.

[۲۳] . IQ(Inteligence Quotient) .

منابع:

قرآن کریم،ترجمه ناصر مکارم شیرازی.

آذربایجانی، مسعود و همکاران،(۱۳۸۲)، روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

پت، پتری،(۱۳۷۶)، شیوه‌های برقراری ارتباط با کودکان و بزرگسالان، ترجمه: جواد شافعی مقدم، تهران، ققنوس.

پناهی،علی احمد،(۱۳۹۱)،روان شناسی و تبلیغات دینی،قم، موسسه امام خمینی.

تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد،(۱۴۱۰ق)، غرر الحکم و درر الکلم‏،قم، دار الکتاب الإسلامی‏.

حر عاملی، محمدبن‌حسن،(۱۴۰۹ق)، وسایل الشیعه، قم، آل‌البیت.

حرانى ابن شعبه ، حسن بن على، )۱۴۰۴ق)،تحف العقول عن آل الرسول صلى الله علیه و آله،قم،جامعه مدرسین.

کلینی،محمد بن یعقوب بن اسحاق(۱۴۰۷)‏،الکافی،( محقق / مصحح: غفارى على اکبر و آخوندى، محمد)،تهران، دار الکتب الإسلامیة.

سیف،علی اکبر،(۱۳۶۸)،روانشناسی پرورشی،تهران،آگاه.

جان گلاور،(۱۳۷۵)،روانشناسی تربیتی: اصول و کاربرد،ترجمه علینقی خرازی،تهران، مرکز نشر دانشگاهی.

شولتس، دوآن،(۱۳۶۲)، روان‌شناسی کمال، الگوهای شخصیت سالم، ترجمة گیتی خوشدل، تهران، نشر..نو.

الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا علیه السلام،(۱۴۰۶ق)،مشهد،آل البیت .

لیثى واسطى، على بن محمد،(۱۳۷۶)، عیون الحکم و المواعظ،قم،دار الحدیث .

مجلسی، محمدباقر،(۱۴۰۳)، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

مطهری، مرتضی (۱۳۸۷)، امر به معروف و نهی از منکر، گردآوری حسین جوادی نیا، تهران، صدرا.

علی احمد پناهی: استادیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

انتهای متن/

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *